چالش‌های تأمین گاز در فصل سرد و راهکارهای مدیریت مصرف برای صنایع

چالش‌های تأمین گاز در فصل سرد و راهکارهای مدیریت مصرف برای صنایع

مدیریت بحران انرژی در صنایع: چالش‌های تأمین گاز در فصل سرد و راهکارهای عملیاتی

مقدمه صنعت به عنوان موتور محرک اقتصاد کشور، همواره نیازمند تامین پایدار و مستمر انرژی است. در میان انواع حامل‌های انرژی، گاز طبیعی به دلیل دسترسی آسان، هزینه نسبتاً پایین و مزایای زیست‌محیطی، جایگاه ویژه‌ای در صنایع ایران دارد. با این حال، وابستگی شدید صنایع به این سوخت پاک، چالش‌های جدی را در نیمه دوم سال و با فرارسیدن فصل سرما ایجاد می‌کند. افت دمای هوا، افزایش مصرف بخش خانگی و محدودیت‌های ظرفیت خطوط انتقال، باعث می‌شود که صنایع بزرگ با پدیده نگران‌کننده «کاهش فشار» یا حتی «قطع گاز» مواجه شوند. در این شرایط، مدیریت مصرف گاز در صنایع بزرگ از یک انتخاب اختیاری خارج شده و به یک ضرورت استراتژیک برای بقای تولید تبدیل می‌شود. در این مقاله به بررسی دقیق چالش‌های تأمین گاز در فصل سرد و ارائه راهکارهای مدیریتی برای عبور از این بحران می‌پردازیم.

چالش‌های تأمین گاز در فصل سرد با تغییر فصل و سرد شدن هوا، الگوی مصرف گاز در کشور دستخوش تغییرات اساسی می‌شود. بخش عمده‌ای از ظرفیت تولید شبکه گاز کشور صرف تأمین heating یا گرمایش بخش خانگی و تجاری می‌شود. همپوشانی زمانی اوج مصرف خانگی (معمولاً در ساعات صبح و عصر) با ساعات کاری صنایع، فشار عظیمی بر شبکه سراسری وارد می‌کند.

یکی از اصلی‌ترین چالش‌ها، افت فشار گاز در خطوط انتقال و توزیع است. صنایع بزرگ برای حفظ راندمان تجهیزات خود، به فشار گاز مشخصی نیاز دارند. کاهش فشار ورودی نه تنها کیفیت محصولات را تحت تأثیر قرار می‌دهد، بلکه می‌تواند باعث خاموشی ناگهانی کوره‌ها و آسیب‌های جدی به تجهیزات حساس شود. علاوه بر این، نوسانات دما باعث می‌شود که شرکت گاز مجبور شود برای مدیریت شبکه، سهمیه‌بندی‌هایی را اعمال کند که مستقیماً تولید را متوقف یا محدود می‌کند.

چالش دیگر، هزینه‌های ناشی از عدم بهینه‌سازی است. در شرایطی که گاز به سختی تأمین می‌شود، هر مترمکعب گاز هدر رفته، نه تنها از نظر اقتصادی به صنعت ضربه می‌زند، بلکه از نظر ملی نیز هدررفت سرمایه محسوب می‌شود. بنابراین، صنایع با چالش دوگانه «تأمین سوخت» و «کاهش هزینه» روبرو هستند.

راهکارهای مدیریت مصرف برای صنایع برای مقابله با این چالش‌ها، صنایع بزرگ باید رویکردهای مدیریتی خود را تغییر دهند و از راهکارهای فنی و مدیریتی بهره بگیرند:

۱. نوسازی و ارتقای تجهیزات: بسیاری از صنایع قدیمی هنوز از کوره‌ها و مشعل‌های با راندمان پایین استفاده می‌کنند. تعویض مشعل‌های قدیمی با مشعل‌های «High Efficiency» یا مشعل‌های مدولار که میزان شعله را بر اساس نیاز تنظیم می‌کنند، می‌تواند تا ۲۰ درصد در مصرف گاز صرفه‌جویی ایجاد کند. همچنین، عایق‌کاری مناسب کوره‌ها و دیگ‌های بخار و استفاده از عایق‌های نوین برای جلوگیری از اتلاف حرارتی، از ساده‌ترین و مؤثرترین اقدامات است.

۲. بازیابی حرارت (Waste Heat Recovery): در بسیاری از فرآیندهای صنعتی، حجم زیادی از انرژی گرمایی از طریق دودکش‌ها به هوا هدر می‌رود. استفاده از سیستم‌های بازیابی حرارت، این انرژی را دوباره به چرخه تولید برمی‌گرداند و نیاز به مصرف گاز تازه را کاهش می‌دهد.

۳. مدیریت تقاضا و تغییر شیفت‌های کاری: یکی از راهکارهای مدیریتی مؤثر، تغییر زمان‌بندی فرآیندهای پرمصرف است. صنایع می‌توانند با برنامه‌ریزی دقیق، فعالیت‌هایی که بیشترین مصرف گاز را دارند، به ساعات غیرپیک (مثلاً نیمه‌شب یا اوایل صبح) موکول کنند. این کار هم به شبکه گاز فشار نمی‌آورد و هم تأمین پایدار سوخت برای کارخانه تضمین می‌شود.

۴. استفاده از سوخت‌های جایگزین و دوگانه سوز کردن: برای صنایعی که امکان پذیر است، تبدیل سیستم‌ها به دوگانه سوز (گاز و گازوئیل یا مازوت) یک راهکار حیاتی در روزهای بسیار سرد است. اگرچه گازوئیل هزینه بالاتری دارد، اما توقف خط تولید هزینه‌های بسیار سنگین‌تری را به صنعت تحمیل می‌کند.

۵. نظارت و پایش هوشمند: استفاده از سیستم‌های مانیتورینگ آنلاین و آنالیزورهای گاز برای بررسی دقیق نسبت سوخت به هوا (Air-Fuel Ratio) باعث می‌شود که احتراق همیشه در بهترین شرایط رخ دهد. احتراق ناقص نه تنها گاز را هدر می‌دهد، بلکه آلاینده‌های زیست‌محیطی را نیز افزایش می‌دهد.

نقش زیرساخت‌های منطقه‌ای در پایداری تأمین موفقیت در مدیریت مصرف گاز، تنها به اقدامات درون کارخانه‌ای محدود نمی‌شود، بلکه به زیرساخت‌های منطقه‌ای و نحوه گازرسانی به شهرک‌های صنعتی نیز بستگی دارد. وجود شبکه‌های توزیع مستحکم و هوشمند در مناطق صنعتی، تضمین‌کننده انتقال ایمن و پایدار سوخت به کارخانجات است. در این میان، توسعه زیرساخت‌ها در شهرهای جدید و مناطق در حال رشد اهمیت دوچندانی دارد.

به عنوان مثال، پروژه‌های گازرسانی در کرج به دلیل وجود صنایع متعدد و جمعیت بالا، همواره در اولویت شرکت‌های گاز بوده است. بهبود شبکه توزیع در این منطقه صنعتی، باعث می‌شود که نوسانات فشار به حداقل برسد و صنایع مستقر در آن با اطمینان خاطر بیشتری به تولید ادامه دهند. از سوی دیگر، گازرسانی در اندیشه به عنوان یکی از شهرهای جدید و پرجمعیت استان تهران که دارای نواحی صنعتی نیز می‌باشد، نقش کلیدی در تأمین انرژی کارخانجات اطراف دارد. توسعه خطوط انتقال در این منطقه، امکان اتصال واحدهای تولیدی جدید را فراهم کرده و پایداری شبکه را در روزهای سرد سال افزایش می‌دهد. توجه به این زیرساخت‌ها نشان می‌دهد که مدیریت مصرف، یک زنجیره به هم پیوسته است که از منابع ملی تا لوله‌های کارخانه را در بر می‌گیرد.

جمع‌بندی

چالش‌های تأمین گاز در فصل سرد، یک تهدید همیشگی برای صنایع بزرگ است، اما با برنامه‌ریزی صحیح و بهره‌گیری از تکنولوژی‌های نوین، می‌توان از این بحران عبور کرد. مدیریت مصرف گاز نباید به عنوان یک هزینه اضافی دیده شود، بلکه فرصتی برای افزایش بهره‌وری، کاهش هزینه‌های تولید و مسئولیت‌پذیری اجتماعی محسوب می‌شود. صنایعی که در مسیر بهینه‌سازی مصرف گاز گام برمی‌دارند، نه تنها در فصل سرما امنیت خود را تأمین می‌کنند، بلکه در بازار رقابتی جهانی نیز جایگاه مستحکم‌تری خواهند داشت. همکاری میان صنایع و نهادهای مسئول برای توسعه زیرساخت‌ها در مناطق کلیدی مانند گازرسانی در کرج و گازرسانی در اندیشه، ضامن آینده‌ای پایدار برای صنعت کشور خواهد بود.